काठमाण्डौ । बुद्ध भन्नाले बोध पाएको व्यक्ति अर्थात ज्ञान प्राप्त गरेको भन्ने अर्थ लाग्छ। बुद्ध, बौद्ध धर्मका संस्थापक हुन, जसले पछि बौद्ध धर्म को सुरुवात गर्नु भयो।
भगवान बुद्धको पुरा नाम सिद्धार्थ गौतम हो भने शाक्यमुनि बुद्ध उपनामले पनि चिनिनुहुन्छ ।
ई.पू. ५६३ तिर लुम्बिनी, नेपालमा पिता राजा शुद्धोधन र आमा रानी मायादेवीको कोखमा शाक्य राजघरानामा जन्म भएको थियो । बुद्धकी पत्नी यशोधरा र छोरा राहुल हुन् ।
उनले २९ वर्षको उमेरमा बुढ्यौली, रोग, मृत्यु र एक संन्यासी देखेपछि जीवनको असली दुःखको बारेमा जान्न चाहनु भयो। त्यसैले उहाँले सबै राजसी सुख त्यागी घरपरिवार छाडेर सत्यको खोजीमा निस्किनु भयो । उहाँ ६ वर्ष लामो साधनापछि भारतको बोधगयामा पीपलको रूखमुनि ध्यान गरेर ज्ञान प्राप्त गर्न सफल हुनुभयो। त्यसपछि भगवान बुद्ध विश्वभर बुद्ध अर्थात बोधि प्राप्त व्यक्तिको रुपमा परिचित हुनुभयो ।
ज्ञान प्राप्त पश्चात ४५ वर्षसम्म शिक्षादान गर्नुभयो — करुणा, अहिंसा, मध्यम मार्ग, चार आर्यसत्य र अष्टाङ्गिक मार्ग सिकाउनुभयो ।
यी हुन चार आर्यसत्य (Four Noble Truths):
१. दुःख — जीवनमा दुःख छ ।
२. दुःखको कारण — तृष्णा वा इच्छा दुःखको कारण हो।
३. दुःखको अन्त — तृष्णाको अन्त गरे दुःखको अन्त हुन्छ।
४. मार्ग — अष्टाङ्गिक मार्गले दुःखको अन्त गर्न सकिन्छ।
यी हुन अष्टाङ्गिक मार्ग (Eightfold Path):
१. सम्यक दृष्टि
२. सम्यक संकल्प
३. सम्यक वाक्
४. सम्यक कर्म
५. सम्यक आजीविका
६. सम्यक प्रयास
७. सम्यक स्मृति
८. सम्यक समाधि
बुद्धको शिक्षाले अहिंसा, सहिष्णुता, ध्यान, करुणा, र आत्मबोधमा जोड दिन्छ। गौतम बुद्धद्वारा प्रतिपादित शिक्षाले बौद्ध धर्मको रूप लियो। आज यो धर्म संसारभर फैलिएको छ । विशेषगरी नेपाल, भारत, श्रीलङ्का, थाइल्याण्ड, चीन, जापान, भियतनाम जस्ता देशहरूमा बौद्ध मार्गीहरुको बाक्लो संख्या छ। नेपालको लुम्बिनी बुद्धको जन्मस्थलका रूपमा आज पनि अन्तर्राष्ट्रिय श्रद्धा र आस्थाको केन्द्र बनेको छ।
